De plofsluis bij Nieuwegein is een heel bijzonder element binnen de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Hij diende om bij oorlogsdreiging het Amsterdam-Rijnkanaal in één keer af te dammen om te voorkomen dat het water uit de omliggende gebieden bij inundatie via het kanaal zou wegstromen. In 1934 begon men met de bouw van het Amsterdam-Rijnkanaal, dat een verruiming en gedeeltelijke vervanging van het Merwedekanaal inhield. Door de aanleg zou een hiaat in de waterlinie ontstaan. De Plofsluis vormde hiervoor een oplossing, die aan de ene kant het scheepvaartverkeer niet zou hinderen en aan de andere kant het kanaal snel zou kunnen afsluiten.
De Plofsluis is wereldwijd de enige grootschalige keersluis die door ontploffing geactiveerd kon worden. Het is een betonnen bak boven het Amsterdam-Rijnkanaal met daarin vijf compartimenten. Hierin kon ongeveer 40.000 ton zand, grind of puin worden opgeslagen. Bij oorlogsdreiging werd de bodem opgeblazen, waardoor de inhoud in het Amsterdam-Rijnkanaal zou storten. Het kanaal werd hierdoor afgesloten en het inundatiewater kon niet wegstromen. De sluis is zo ontworpen, dat de zijkanten zouden blijven staan bij de ontploffing, zodat de bodem hersteld kon worden om de sluis nogmaals te gebruiken. Hij is uiteindelijk nooit geactiveerd.
In 1937 werd met de bouw van deze sluis begonnen. De sluis was nog niet klaar toen de Tweede Wereldoorlog in Nederland uitbrak, maar hij is in 1942 voltooid en nog steeds aanwezig.
Er is de afgelopen jaren veel en lang gesproken wat te doen met dit imposante “obstakel” dat door zijn lelijkheid als bijzonder kan worden beschouwd. Door de verhalen die eraan verbonden zijn, is het meer dan de moeite waard om het voor de toekomst te bewaren. En zo is lang geleden ook besloten.
Om het voor het publiek beleefbaar te maken, is ter afsluiting van het 1e lustrumjaar van de Waterlinie als Unesco Werelderfgoed een kunstwerk geplaatst tegen de bak in de vorm van een stalen trap. Deze trap komt uit in een metalen kooi van waaruit de weidse omgeving kan worden aanschouwd. Een betonnen bak met trap als bijzonder kunstwerk binnen de NHW.




